Pod rynkiem w Olkuszu kryje się coś, o czym większość przejeżdżających tędy turystów nie ma pojęcia. W piwnicach średniowiecznego ratusza i dawnego starostwa urządzono multimedialną trasę, która opowiada historię miasta zwanego niegdyś Srebrnym. I nie jest to tylko ładnie brzmiący przydomek – Olkusz przez wieki żył z wydobycia srebra, ołowiu i cynku, a lokalna mennica biła monety dla całego królestwa.
Ekspozycja powstała po odkryciach archeologicznych podczas rewitalizacji rynku w 2011 roku. Natrafiono wtedy na fundamenty ratusza i inne relikty, które postanowiono udostępnić zwiedzającym. Efekt? Dwie podziemne wystawy połączone wspólnym biletem, które razem tworzą kompletną opowieść o mieście i jego górniczej przeszłości.
- interaktywne ekspozycje
- fascynująca historia górnictwa
- przestrzenna makieta miasta
- repliki maszyn wydobywczych
- unikalna atmosfera podziemnych piwnic
Podziemia ratusza – historia Srebrnego Miasta
Pierwsza część zwiedzania zaczyna się w oszklonym pawilonie na środku rynku. To wejście do piwnic dawnego ratusza, którego mury zostały częściowo odtworzone. Schodzi się kilka metrów w dół i nagle jesteś w zupełnie innym świecie.
Ekspozycja prowadzi przez dzieje Olkusza od średniowiecza po czasy nowożytne. Nie ma tu suchych dat i encyklopedycznych opisów – zamiast tego multimedialne prezentacje na mapach pokazują, jak rozrastało się miasto i górnictwo. Można śledzić rozwój terytorialny, najważniejsze wydarzenia, momenty świetności i upadku.
Największe wrażenie robi przestrzenna makieta miasta z końca XVI wieku, kiedy Olkusz przeżywał swój złoty wiek. Widać na niej układ ulic, zabudowę, umocnienia. To dobry moment, żeby uświadomić sobie, że stoisz dokładnie pod tym rynkiem, który widzisz na miniaturze – tyle że kilka wieków później.
Olkusz otrzymał prawa miejskie już w XIII wieku, a jego rozwój był nierozerwalnie związany z odkryciem złóż srebra i ołowiu. W czasach największej świetności funkcjonowała tu królewska mennica, a wydobywane kruszce sprzedawano w całej Polsce i za granicą.
Kwartał Królewski – serce górniczego Olkusza
Druga część ekspozycji mieści się w budynku przy Rynku 4, tuż obok kościoła św. Andrzeja Apostoła. To piwnice dawnego Kwartału Królewskiego, gdzie rezydował żupnik – królewski urzędnik zarządzający lokalnym górnictwem. Miejsce miało kluczowe znaczenie dla całego regionu.
Tutaj wszystko kręci się wokół górnictwa i hutnictwa. Główną atrakcją jest ogromna makieta pokazująca rozwój olkuskich kopalń na przestrzeni wieków. Widać zarówno podziemne wyrobiska, jak i obiekty na powierzchni – szyby, budynki, maszyny. To fascynujący przekrój przez technologię wydobycia, która ewoluowała przez stulecia.
Eksponaty można dotykać, a nawet wprawiać w ruch. Dzieci uwielbiają interaktywne szuflady z mapami i dokumentami, które można wysuwać i przeglądać. Jest replika kieratu – maszyny napędzanej siłą koni, która służyła do wyciągania rudy z głębi. Jest też paternoster, czyli system ciągłego transportu pionowego.
Mennica i Srebrna Komnata
Osobna część wystawy poświęcona jest mennicy, która działała w tym miejscu na przełomie XVI i XVII wieku. Można zobaczyć, jak wyglądał proces bicia monet, jakie narzędzia używano, jak kontrolowano jakość kruszcu. Wystawione są repliki pieców hutniczych do wytopu ołowiu i srebra oraz próbki wielobarwnych rud.
Punktem kulminacyjnym jest Srebrna Komnata – klimatyczne pomieszczenie z repliką srebrnego Krzyża Gwarków Olkuskich. To miejsce robi wrażenie nie tylko wystrojem, ale przede wszystkim atmosferą. Zabytkowe piwnice, stonowane światło, połysk srebra – czuć tu wagę tradycji górniczej, która przez wieki kształtowała tożsamość miasta.
W olkuskich kopalniach wydobywano głównie galenę – rudę ołowiu zawierającą domieszki srebra. To właśnie srebro było najcenniejszym produktem i źródłem bogactwa miasta. Górników nazywano gwarkami, a ich bractwa miały ogromne znaczenie społeczne i religijne.
Dla kogo jest Podziemny Olkusz
Trasa sprawdza się praktycznie dla każdego. Rodziny z dziećmi docenią interaktywne elementy – jest dużo rzeczy do dotknięcia, uruchomienia, odkrycia. Młodsi zwiedzający mogą układać wzory na piecu kaflowym, oglądać monety przez lupę, wysuwać tajemnicze szuflady. Starsze dzieci zainteresują się makietami i multimedialną oprawą.
Miłośnicy historii i techniki znajdą tu solidną porcję wiedzy o rozwoju górnictwa, procesach hutniczych, organizacji pracy w kopalniach. Prezentacja jest na tyle szczegółowa, że warto przyjść z audioprzewodnikiem, który rozszerza informacje dostępne na tablicach.
Dla osób szukających nietypowych atrakcji w Małopolsce – to dobra opcja. Podziemny Olkusz nie jest tak rozreklamowany jak Wieliczka czy krakowskie podziemia, ale właśnie dzięki temu zwiedzanie odbywa się w spokojniejszej atmosferze. Nie ma tłumów, można zatrzymać się przy każdej gablocie, poświęcić czas na obejrzenie filmów.
Ile czasu zarezerwować na zwiedzanie
Obie części ekspozycji można przejść w około godzinę, półtorej. Jeśli ktoś lubi czytać wszystkie opisy, oglądać filmy do końca i dokładnie przyglądać się eksponatom, warto zarezerwować dwie godziny. Z dziećmi, które będą chciały przetestować każdy interaktywny element, może zająć to trochę dłużej.
Warto połączyć wizytę z krótkim spacerem po rynku. Na powierzchni można zobaczyć zrekonstruowaną basztę z fragmentem murów obronnych oraz Srebrny Szlak Gwarków Olkuskich – 18 brązowych rzeźb górników rozstawionych po mieście. Do ich odnalezienia służy bezpłatna aplikacja mobilna, co może być fajną zabawą dla dzieci.
Informacje praktyczne – bilety, godziny, dojazd
Muzeum jest nieczynne w poniedziałki. Od wtorku do niedzieli otwarte od 9:00 do 18:00, przy czym ostatnie wejście na ekspozycję to godzina 16:30. Warto to uwzględnić planując przyjazd.
Ceny biletów:
- Bilet normalny: 20 zł
- Bilet ulgowy: 15 zł (młodzież szkolna, studenci do 26 lat, posiadacze Karty Dużej Rodziny, emeryci i renciści)
- Dzieci do 3 lat: wstęp bezpłatny
- Audioprzewodnik: 7 zł
Dla grup powyżej 9 osób obowiązują inne stawki – szczegóły najlepiej sprawdzić na stronie podziemnyolkusz.pl lub skontaktować się telefonicznie.
Dojazd i parking: Olkusz leży przy drodze krajowej nr 94, więc dojazd nie sprawia problemów. Do rynku można dojechać praktycznie z każdej strony miasta. Najbliższy bezpłatny parking znajduje się przy ulicy Mickiewicza 18 – to niecałe 400 metrów od muzeum. Można też parkować bezpośrednio na rynku, ale od poniedziałku do piątku obowiązuje tam strefa płatnego parkowania.
Bilety można kupić na miejscu w kasie znajdującej się w oszklonym pawilonie na rynku. Warto sprawdzić możliwość rezerwacji online, zwłaszcza jeśli planuje się wizytę w weekend lub w sezonie wakacyjnym.
W okolicy warto zobaczyć też ruiny zamku Rabsztyn – jedną z warowni Szlaku Orlich Gniazd, oddaloną kilkanaście kilometrów od Olkusza. Dla miłośników przyrody ciekawą opcją jest Rezerwat Pazurek ze Zubowymi Skałami i ścieżką dydaktyczną.
Podziemny Olkusz to stosunkowo młoda atrakcja – oficjalnie otwarto ją w maju 2021 roku. Mimo to zdążyła już zyskać uznanie jako jedno z ciekawszych muzeów podziemnych w regionie. Połączenie autentycznych piwnic z nowoczesną multimedialną oprawą sprawia, że zwiedzanie jest przyjemne i angażujące. A historia górniczego miasta, które przez stulecia dostarczało srebro dla polskich królów, okazuje się naprawdę fascynująca.