Kilka kilometrów na zachód od centrum Olkusza, tuż przy drodze krajowej nr 94, kryje się miejsce, które niewiele osób kojarzy z kartą historii tego górniczego miasta. Grodzisko Stary Olkusz to średniowieczna budowla obronna z XIII-XIV wieku, otoczona dobrze zachowaną fosą i dwoma pierścieniami wałów ziemnych. Na szczycie niewielkiego wzgórza stoją ruiny gotyckiego kościoła św. Jana Chrzciciela, a wokół rozciąga się las pełen tajemniczych śladów dawnej działalności górniczej.
- unikalne ruiny gotyckiego kościoła
- dobrze zachowane wały i fosa
- blisko tysiąc średniowiecznych warpi
- malownicze widoki na okoliczne lasy
- idealne miejsce na spacer w historii
Średniowieczne grodzisko na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej
Nazwa „Stary Olkusz” nie jest przypadkowa – przez lata sądzono, że to właśnie tutaj znajdowała się pierwsza lokacja miasta, wzmiankowanego już w XI wieku. Dziś archeolodzy mają jednak inne zdanie i uważają, że grodzisko pełniło przede wszystkim funkcję obronną, chroniąc pobliskie kopalnie srebra i ołowiu. To właśnie bogactwa mineralne sprawiły, że okolice Olkusza tętniły życiem już w średniowieczu.
Samo grodzisko ma regularny, okrągły kształt o średnicy około 80 metrów. Otacza je głęboka fosa wykuta w skale – najlepiej zachowana od strony zachodniej i południowej – oraz dwa koncentryczne wały ziemne porośnięte dziś samosiejką drzew i krzewów. Całość wznosi się na niewielkim wzniesieniu, z którego rozciąga się widok na okoliczne lasy. U podnóża grodziska przebiega stary dukt, prawdopodobnie fragment średniowiecznego szlaku handlowego łączącego Kraków z Wrocławiem.
Co zostało po średniowiecznym grodzie
Grodzisko strawiły płomienie – najprawdopodobniej w XIII wieku. Badania archeologiczne potwierdziły tę teorię, odkrywając grube warstwy spalenizny. W popiołach znaleziono groty strzał, ostrogi, fragmenty naczyń oraz przedmioty wykonane ze srebra i ołowiu, datowane na XIII-XIV wiek. Te znaleziska potwierdzają związek osady z górnictwem i wskazują na gwałtowny koniec drewnianej budowli obronnej.
Już w XIV wieku, na zgliszczach grodu wzniesiono murowany kościół pw. św. Jana Chrzciciela. Gotycka świątynia przetrwała kilka stuleci, by w XVI wieku zostać przebudowana i zmniejszona do rozmiarów kaplicy. Ta z kolei funkcjonowała do XVIII wieku. Dziś pozostały tylko fragmenty kamiennych murów i krypty – niemniej wystarczająco, by wyobrazić sobie skalę dawnej budowli.
W 1937 roku mieszkańcy Olkusza ustawili na murze dawnego prezbiterium pamiątkowy obelisk z krzyżem i tablicą przypominającą historię świątyni. Monument stoi tam do dziś, będąc niemym świadkiem przemijania kolejnych pokoleń.
Tysiąc warpi – ślady średniowiecznych górników
To, co wyróżnia Grodzisko Stary Olkusz spośród innych średniowiecznych warowni, to niezwykłe otoczenie. W pobliżu zachowało się blisko tysiąc tzw. warpi – owalnych zagłębień o głębokości do 3 metrów i średnicy do 5 metrów, otoczonych ziemnymi pierścieniami. To ślady po średniowiecznej eksploatacji górniczej, miejsca gdzie wydobywano rudy srebronośnego ołowiu.
Spacer po lesie wokół grodziska to prawdziwa podróż w czasie. Nieregularne zagłębienia w ziemi tworzą surrealistyczny krajobraz, przypominający powierzchnię księżyca. Niektóre warpy są głęboko zarośnięte, inne wciąż dobrze widoczne. W okolicy znajdują się też pozostałości sztolni Ponikowskiej – kolejny ślad po górniczej przeszłości tych terenów.
Dla kogo to miejsce
Grodzisko Stary Olkusz to przede wszystkim gratka dla miłośników historii i archeologii. Nie ma tu spektakularnych murów ani odrestaurowanych budowli – raczej atmosfera miejsca, które pamięta średniowiecze. Fragmenty kamiennych fundamentów, zarośnięte wały i tajemnicze warpy w lesie tworzą klimat, który docenią osoby lubiące odkrywać mniej oczywiste zabytki.
Miejsce sprawdzi się też jako krótki przystanek podczas wycieczki po Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Rodziny z dziećmi mogą połączyć zwiedzanie z leśnym spacerem – maluch z pewnością zainteresują się dziwnymi dziurami w ziemi, a starsze dzieci docenią opowieści o średniowiecznych górnikach i rycerzach broniących grodu.
Warto zaznaczyć, że teren nie jest zagospodarowany turystycznie – brak tu tablic informacyjnych, ścieżek edukacyjnych czy punktów widokowych. To miejsce dla tych, którzy lubią samodzielnie eksplorować i nie potrzebują gotowych atrakcji.
Jak przeżyć wizytę na grodzisku
Grodzisko znajduje się dosłownie przy drodze krajowej E94 łączącej Katowice z Olkuszem, tuż obok kopalni kruszców „Olkusz-Pomorzany”. Od drogi dzieli je zaledwie około 50 metrów pasa leśnego. W niewielkiej zatoczce można zostawić samochód i przejść kilkaset metrów leśną ścieżką do wzniesienia. Całość zajmuje kilkanaście minut marszu.
Na zwiedzanie samego grodziska wystarczy 30-45 minut – tyle potrzeba, by obejść wały, zobaczyć ruiny kościoła i obelisk pamiątkowy. Jeśli jednak chce się pospacerować po okolicy i poszukać warpi, warto zarezerwować godzinę lub półtorej. Las wokół grodziska jest przyjemny na krótką wędrówkę, choć trzeba uważać na nierówności terenu i wspomniane zagłębienia.
W latach 60. XX wieku grodzisko i ruiny kościoła uratowało przed zasypaniem Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Olkuskiej. Hałdy pobliskiej kopalni rud cynku i ołowiu zagrażały temu historycznemu miejscu, ale dzięki działaniom entuzjastów lokalnej historii udało się je zachować dla przyszłych pokoleń.
Praktyczne informacje dla zwiedzających
Godziny otwarcia: Grodzisko Stary Olkusz jest dostępne przez cały rok, bez ograniczeń czasowych. To obiekt na otwartym terenie, więc można go odwiedzić o dowolnej porze dnia.
Ceny biletów: Wstęp jest całkowicie bezpłatny.
Dojazd: Grodzisko znajduje się około 3 kilometry na zachód od centrum Olkusza, przy drodze krajowej nr 94 (E94) w kierunku Katowic. Można tam dojechać samochodem i zaparkować w zatoczce przy drodze. Dla osób podróżujących komunikacją miejską – najbliższy przystanek autobusowy znajduje się w dzielnicy Stary Olkusz, skąd do grodziska jest około 15-20 minut spacerem.
Co zabrać ze sobą: Wygodne obuwie turystyczne to podstawa – teren jest nierówny, porośnięty roślinnością. Warto mieć ze sobą wodę, zwłaszcza latem. Jeśli planuje się dłuższy spacer po lesie i poszukiwanie warpi, przydadzą się długie spodnie chroniące przed zaroślami.
Dodatkowe atrakcje w okolicy: W samym Olkuszu warto zobaczyć Rynek Starego Miasta z bazyliką św. Andrzeja, Stary Cmentarz Żydowski czy Muzeum Afrykanistyczne. Dla spragnionych szerszych widoków – niedaleko znajduje się Kopiec Kościuszki w Olkuszu (nie mylić z krakowskim). Okolice obfitują też w typowe dla Jury atrakcje: skałki, jaskinie i szlaki rowerowe.
Kontakt: Urząd Miasta i Gminy w Olkuszu, tel. +48 32 642 19 26