Gród na Górze Birów to zrekonstruowana drewniana osada położona na wzniesieniu w Podzamczu, niespełna dwa kilometry od słynnego Zamku Ogrodzieniec. Miejsce to wyróżnia się nie tyle samą rekonstrukcją – dość skromną, złożoną z kilku drewnianych budowli i palisady – ile niezwykłą historią tego wzgórza. Badania archeologiczne potwierdziły, że ludzie żyli tu już 30 tysięcy lat temu, a w średniowieczu funkcjonował tu gród królewski, spalony w XIV wieku podczas walk między Władysławem Łokietkiem a królem czeskim.
Nie jest to typowa turystyczna atrakcja z rozbudowaną infrastrukturą i mnóstwem animacji. To raczej kameralne miejsce dla tych, którzy cenią autentyczny klimat i chcą zobaczyć, jak mogła wyglądać wczesnośredniowieczna osada słowiańska.
- autentyczna rekonstrukcja wczesnośredniowiecznej osady
- niezwykłe znaleziska archeologiczne
- malownicze widoki na okolicę
- kameralna atmosfera bez tłumów
- bliskość słynnego Zamku Ogrodzieniec
Historia osadnictwa na Górze Birów
Wzgórze Birów wznosi się na 461 metrów nad poziomem morza i stanowi jeden z charakterystycznych punktów na Szlaku Orlich Gniazd. Jego szczyt tworzy naturalną nieckę otoczoną wapiennymi ostańcami – idealne warunki obronne, które ludzie dostrzegli już w paleolicie. Najstarsze znaleziska archeologiczne, w tym narzędzia z krzemienia i rogu, groty strzał czy gliniane naczynia, pochodzą sprzed 30 tysięcy lat. W jaskiniach wykutych w miękkim wapieniu schronienie znajdowali łowcy reniferów i niedźwiedzi.
Kolejne fale osadnictwa przypadają na neolit i epokę brązu, a później na okres halsztacki kultury łużyckiej. Niektóre znaleziska mogą świadczyć o tym, że osada padła łupem Scytów. W VIII wieku powstała tu słowiańska osada, która u podnóża wzgórza założyła cmentarzysko kurhanowe – najstarsze tego typu na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Pod kolistymi nasypami mieszkańcy składali swoich zmarłych, choć dokładne obrzędy pogrzebowe pozostają tajemnicą.
Gród na Górze Birów był prawdopodobnie tym, co w średniowiecznych dokumentach określano mianem „Wilcze Szczęki” – budowlą obronną, która istniała wcześniej niż słynny Zamek Ogrodzieniec.
W średniowieczu na szczycie wzniesienia powstały umocnienia – wał o konstrukcji kamienno-drewniano-glinianej oraz fragmenty muru kamiennego, uzupełniające naturalne ściany ze skał. Odkryto też ślady dużego drewnianego obiektu. Gród ten był własnością książęcą i królewską, co czyni go prekursorem Ogrodzieńca jako miasta królewskiego. Spalony został w pierwszej połowie XIV wieku, najprawdopodobniej podczas konfliktów między Władysławem Łokietkiem a Wacławem II – znaleziono tu zresztą srebrny grosz praski z tamtych czasów.
Co można zobaczyć w zrekonstruowanym grodzie
Współczesna rekonstrukcja powstała w 2008 roku i jest stylizowana na wczesnośredniowieczną twierdzę słowiańską. Kompleks składa się z kilku elementów: wału drewniano-kamiennego, wieży bramnej, wieży strażniczej i obserwacyjnej oraz chaty mieszkalnej z ekspozycją muzealną. Całość otoczona jest drewnianą palisadą.
Na pierwszy rzut oka może wydawać się, że to niewiele – dwa namioty, drewniane budowle, palisada. Ale właśnie ta prostota dobrze oddaje charakter wczesnośredniowiecznych osad obronnych. W chacie właściciela osady i wieży wojowników można obejrzeć wystawy tematyczne oraz artefakty znalezione podczas badań archeologicznych. Zwiedzanie z audioprzewodnikiem, który można wypożyczyć w kasie, pozwala lepiej zrozumieć historię tego miejsca i znaczenie poszczególnych odkryć.
Z wieży obserwacyjnej roztacza się widok na okolicę, w tym na Zamek Ogrodzieniec i inne charakterystyczne wzniesienia Jury. To właśnie ten widok tłumaczy, dlaczego przez tysiąclecia ludzie wybierali to miejsce – stąd można było kontrolować okolicę i wcześnie dostrzec zagrożenie.
Jaskinie w masywie Góry Birów
W ostańcu skalnym, na którym usytuowano grodzisko, znajdują się liczne jaskinie powstałe w wyniku erozji wapienia. To właśnie one dawały schronienie pierwszym mieszkańcom tego miejsca dziesiątki tysięcy lat temu. Choć nie wszystkie są dostępne dla turystów, sama świadomość, że stąpamy po terenie zamieszkiwanym niemal nieprzerwanie od paleolitu, dodaje temu miejscu wyjątkowego charakteru.
Badania archeologiczne prowadzone w latach 90. XX wieku pozwoliły wyodrębnić pięć głównych okresów historyczno-kulturowych w dziejach osadnictwa na Górze Birów – od paleolitu po późne średniowiecze.
Dla kogo jest Gród Birów
To miejsce spodoba się przede wszystkim miłośnikom historii i archeologii, którzy cenią autentyzm ponad rozrywkę. Rodziny z dziećmi również znajdą tu coś dla siebie – dzieciaki lubią wspinać się na drewniane konstrukcje i wyobrażać sobie życie w średniowiecznej osadzie. Spacer po grodzie zajmuje około 40 minut, więc nie jest to atrakcja na cały dzień, ale doskonale komponuje się ze zwiedzaniem pobliskiego Zamku Ogrodzieniec.
Warto wiedzieć, że Gród Birów nie jest jeszcze tak znany jak inne atrakcje regionu – w wielu przewodnikach w ogóle się o nim nie wspomina. To oznacza mniej tłumów i spokojniejszą atmosferę, ale też mniejszą liczbę udogodnień. Nie ma tu kawiarni ani sklepów z pamiątkami.
Imprezy i wydarzenia w grodzie
Kilka razy w roku w Grodzie na Górze Birów odbywają się imprezy cykliczne, podczas których można zobaczyć życie wczesnośredniowiecznej osady w akcji. Prezentowane jest rzemiosło, obrzędy i obyczaje związane z początkami państwa polskiego, odbywają się pokazy walk i inscenizacje bitew. Organizowane są też turnieje rycerskie, podczas których bractwa z Polski i zagranicy rywalizują o tytuł najlepszej drużyny i Miecz Kasztelana Zamku Ogrodzienieckiego. Widzowie mogą zobaczyć konkurencje kuszniczne, łucznicze, walki na ostrza i zapasy rycerskie.
Jak dojechać i informacje praktyczne
Gród znajduje się około 1,5-3 km od Zamku Ogrodzieniec w Podzamczu. Aby tam dotrzeć, należy iść szlakiem w kierunku Pilicy, a później drogą przez las. Ponieważ gród usytuowany jest na wzgórzu, ostatni fragment trasy trzeba pokonać pieszo – samochód można zostawić na parkingu przy drodze. Dojście nie jest szczególnie trudne, ale wymaga dobrego obuwia, zwłaszcza po deszczu.
Gród jest otwarty dla turystów od maja do września w godzinach 10:00-18:00. Normalny bilet wstępu kosztuje 7 złotych, ulgowy 5 złotych. Dostępny jest też bilet łączony obejmujący zarówno Gród Birów, jak i Zamek Ogrodzieniec – normalny za 24 złote, ulgowy za 17 złotych. To dobra opcja, jeśli planuje się zwiedzanie obu atrakcji tego samego dnia.
Dla grup zorganizowanych przygotowano wycieczki z przewodnikiem, który przybliża ciekawostki związane z historią grodu i całego regionu oraz z przyrodą okolicy. Audioprzewodnik można wypożyczyć w kasie biletowej przy ulicy Partyzantów w Podzamczu. Kontakt: tel. 695-596-298.
Na zwiedzanie samego grodu warto przeznaczyć około godziny, a jeśli planuje się również spacer po okolicy i podziwianie widoków – nawet dwie. W połączeniu z Zamkiem Ogrodzieniec daje to program na całe popołudnie.