W centrum Olkusza, w zabytkowej kamienicy zwanej „Batorówką”, działa jedno z najstarszych muzeów regionalnych w Polsce. Muzeum Regionalne PTTK im. Antoniego Minkiewicza od 1911 roku gromadzi eksponaty opowiadające historię miasta, które przez wieki żyło z wydobycia srebra, ołowiu i cynku. To niewielka placówka, ale z naprawdę ciekawymi zbiorami – od średniowiecznych mieczy po górnicze lampki karbidowe.
Nie każdy wie, że to muzeum powstało jeszcze przed odzyskaniem niepodległości, wraz z utworzeniem olkuskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego.
- autentyczna XVI-wieczna kamienica
- unikalny miecz katowski
- bogata ekspozycja górnictwa
- lokalne legendy o gwarkach
- ponad 2100 fascynujących eksponatów
Historia muzeum i kamienica Batorówka
Muzeum mieści się w XVI-wiecznej kamienicy na olkuskim rynku. Nazwa „Batorówka” pochodzi od legendy, według której zatrzymał się tu król Stefan Batory. Czy rzeczywiście tu nocował? Tego nie da się potwierdzić, ale sama kamienica to autentyczny zabytek z oryginalnymi drewnianymi stropami kasetonowymi w niektórych salach.
Zbiory muzeum liczą ponad 2100 eksponatów. Dawne przedwojenne kolekcje skompletowali działacze PTK, a przez dziesięciolecia placówka systematycznie poszerzała swoje zasoby. Muzeum zajmuje dwie sale wystawowe – przestrzeń niewielka, ale wykorzystana bardzo efektywnie.
Słynny miecz z muzeum przez dziesiątki lat wisiał w sali nieistniejącego już ratusza, towarzysząc obradom rajców miejskich. To jeden z nielicznych przykładów średniowiecznej broni w polskich zbiorach, który nie jest zabytkiem archeologicznym – cały czas istniał w świadomości lokalnej społeczności.
Miecz katowski i legenda o gwarkach
Największą gwiazdą kolekcji jest bardzo dobrze zachowany miecz z przełomu XIII i XIV wieku, zwany „katowskim”. Mierzy prawie 125 centymetrów i jest opatrzony znakiem w kształcie rozwidlonego krzyża. Choć nazwa sugeruje broń kata, to miecz nie ma cech charakterystycznych dla tego typu oręża.
Z mieczem wiąże się lokalna legenda. Według niej ścięto nim dwóch olkuskich gwarków (górników), którzy w poszukiwaniu złóż srebra podkopali się pod kościół Najświętszej Marii Panny przy klasztorze Augustianów. Historia ta – prawdziwa czy nie – doskonale oddaje znaczenie górnictwa dla Olkusza i surowe zasady, które obowiązywały przy wydobyciu kruszców.
Ekspozycja górnictwa kruszcowego
Historia wydobycia rud ołowiu, srebra i cynku na ziemi olkuskiej sięga średniowiecza. To właśnie górnictwo ukształtowało charakter miasta i regionu, dlatego muzeum poświęca tej tematyce sporo miejsca.
W zbiorach można zobaczyć autentyczne narzędzia górnicze: moździerz do rozdrabniania rudy, sito do jej płukania, drewniany młot górniczy. Są też lampki – olejne i karbidowe – którymi górnicy oświetlali ciemne korytarze kopalni. Eksponowane kamienne odważniki służyły do ważenia wydobytej rudy i ołowu w miejskiej wadze. Kolekcję uzupełniają minerały i jurajskie skamieliny, w tym ząb mamuta.
Ekspozycja nie jest interaktywna w nowoczesnym stylu, ale właśnie ta prostota ma swój urok. Przedmioty mówią same za siebie.
Zbiory archeologiczne i historyczne
Poza górnictwem muzeum prezentuje bogatą kolekcję archeologiczną. Są tu neolityczne kamienne toporki, siekierki i buławy, fragmenty glinianych naczyń z okresu rzymskiego i średniowiecza, a także skorupy naczyń z epoki brązu. Szczególnie ciekawy jest tzw. włócznia Longobardów – przypuszcza się, że pochodzi z okresu wędrówek ludów (V-VII wiek n.e.).
Wśród innych eksponatów warto zwrócić uwagę na kamienny gmerk (herb mieszczański), groty strzał z XV wieku oraz fragmenty drewnianych rur wodociągowych z XVI-XVII wieku. Te ostatnie pokazują, jak zaawansowane było miejskie wodociągowanie w dawnym Olkuszu.
Muzeum gromadzi też mapy, monety i stare fotografie dokumentujące życie miasta.
Dział etnograficzny i sztuka sakralna
Życie codzienne mieszkańców ziemi olkuskiej prezentuje bogata ekspozycja etnograficzna. Najcenniejszym eksponatem jest XIV-wieczna rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego – dzieło o dużej wartości artystycznej i historycznej.
W zbiorach znajduje się także kolekcja rzeźb ludowych i świątków z przełomu XIX i XX wieku. Można zobaczyć przedmioty codziennego użytku: żarna, drewniane niecki do wyrabiania ciasta, bogato zdobione skrzynie, gliniane naczynia i kosze plecione z korzeni sosny. Te proste przedmioty opowiadają o tym, jak żyli zwykli mieszkańcy regionu.
Cenna jest również kolekcja judaików – fotografie olkuskich Żydów i ich rodzin, dokumenty, książki. To ważne świadectwo wielokulturowej przeszłości miasta, w którym przed II wojną światową żyła liczna społeczność żydowska.
W kamienicy zachowały się oryginalne drewniane stropy kasetonowe z XVI wieku, które same w sobie stanowią zabytek architektury.
Dla kogo to muzeum?
Muzeum spodoba się przede wszystkim miłośnikom historii regionalnej i etnografii. To nie jest wielka placówka z multimedialnymi instalacjami – raczej kameralna wystawa, gdzie można spokojnie obejrzeć autentyczne przedmioty i poczuć klimat dawnego Olkusza.
Rodziny z dziećmi mogą być zainteresowane zwłaszcza działem górniczym (stare narzędzia, lampy, minerały) oraz legendą o mieczu katowskim. Wizyta nie zajmie całego dnia – raczej godzinę, może półtorej, jeśli ktoś lubi czytać wszystkie opisy.
Warto połączyć zwiedzanie muzeum z przechadzką po olkuskim rynku i odwiedzinami w Bazylice św. Andrzeja Apostoła, która znajduje się nieopodal.
Informacje praktyczne
Muzeum Regionalne PTTK im. Antoniego Minkiewicza mieści się przy Rynku 20 w Olkuszu (kod pocztowy 32-300). Kontakt telefoniczny: 32 643 42 27.
Dojazd do Olkusza nie stanowi problemu – miasto leży przy drodze krajowej nr 94, około 30 km na północny zachód od Krakowa. Z Krakowa można dojechać autobusem lub samochodem (trasa zajmuje około 40-50 minut). Parkowanie w centrum Olkusza bywa trudne w godzinach szczytu, ale w okolicy rynku znajduje się kilka miejsc parkingowych.
Aktualne godziny otwarcia i ceny biletów najlepiej sprawdzić przed wizytą kontaktując się bezpośrednio z muzeum lub sprawdzając informacje w lokalnym punkcie informacji turystycznej (Miejski Ośrodek Kultury, ul. Floriańska 8).
Na zwiedzanie warto zarezerwować około godziny. Muzeum nie jest duże, ale jeśli chce się dokładnie przeczytać opisy i przyjrzeć eksponatom, można spędzić tu nawet półtorej godziny.