Pałac Potockich Krzeszowice

Krzeszowice pod Krakowem to miejsce, gdzie na jednym niewielkim obszarze można natknąć się na dwa pałace tej samej rodziny. Nowy Pałac Potockich, wzniesiony w połowie XIX wieku na wzgórzu zwanym Górą Różaną, to monumentalna rezydencja w stylu włoskiego renesansu, otoczona rozległym parkiem krajobrazowym. Choć wnętrza nie są obecnie dostępne dla zwiedzających, sam budynek i otaczający go teren wciąż robią wrażenie.

Historia tego miejsca sięga czasów, gdy Krzeszowice były uzdrowiskiem. W 1816 roku majątek przejął Artur Potocki, który postanowił stworzyć tu siedzibę godną swojego rodu.

Od lamusa do pałacowej rezydencji – historia budowy

Zanim powstał obecny pałac, Potoccy mieszkali w skromniejszej siedzibie. W 1822 roku przebudowali stary lamus dworski na tymczasową rezydencję – dzisiejszy Stary Pałac, w którym mieści się teraz urząd miejski. Budynek ten pełnił funkcję głównej siedziby rodziny przez kolejne trzydzieści lat.

Plany nowej, okazałej rezydencji pojawiły się już pod koniec XVIII wieku na zamówienie księżnej Izabeli Lubomirskiej. Artur Potocki w 1819 roku zamówił nawet projekt u słynnych francuskich architektów Charlesa Perciera i Pierre’a Fontaine’a, twórców nowej części Luwru. Projekt okazał się jednak zbyt kosztowny. Dopiero jego syn Adam zdecydował się na realizację bardziej realistycznych planów.

Budowę rozpoczęto w 1850 roku według projektu Franciszka Marii Lanciego. Prace trwały siedem lat. Potoccy wprowadzili się do nowego pałacu w 1862 roku i pozostali jego właścicielami aż do wybuchu II wojny światowej. To właśnie tutaj mieściło się centrum tzw. krzeszowickiej linii rodu Potockich.

Pałac ma kształt czworoboku z dziedzińcem pośrodku. Łącznie znajduje się w nim 228 pomieszczeń, z czego około 100 miało charakter mieszkalny. Kubatura całego kompleksu to prawie 43 500 metrów sześciennych.

Architektura w stylu włoskiego renesansu

Lanci zaprojektował budynek w stylu nawiązującym do włoskich rezydencji renesansowych. Pałac wznosi się w najwyższym punkcie parku, na wysokości 290 metrów nad poziomem morza, co czyni go dominantą całej okolicy. Z daleka widać masywną bryłę z charakterystycznym układem skrzydeł tworzących wewnętrzny dziedziniec.

Po 1893 roku dobudowano jeszcze północne rozszerzenie skrzydła zachodniego według projektu Zygmunta Hendla. To właśnie w takiej formie pałac przetrwał do dziś, choć jego losy w XX wieku były burzliwe.

Mroczny rozdział – okupacja i powojenne losy

W kwietniu 1940 roku pałac stał się letnią rezydencją generalnego gubernatora Hansa Franka. Na jego polecenie przeprowadzono przebudowę, dodając między innymi środkową klatkę schodową. Projekt sporządził Herbert Pohl, a wnętrza urządzili architekci Franz Koettgen i Edgar Horstmann. Krzeszowickie zbiory znacznie ucierpiały podczas okupacji.

Po zakończeniu wojny Potoccy podjęli nieudaną próbę wywiezienia ocalałej części majątku za granicę. Pałac został przejęty przez państwo. Przez pewien czas mieścił się w nim ośrodek szkolno-wychowawczy, później planowano utworzenie ośrodka rehabilitacyjnego, ale zabrakło środków finansowych.

Od końca lat 70. budynek był opuszczony i niszczał. Dopiero w 2016 roku gmina Krzeszowice zwróciła pałac wraz z parkiem spadkobiercom Adama Potockiego. Od tego czasu trwają starania o przywrócenie obiektowi dawnej świetności.

Park krajobrazowy na dwunastu hektarach

Pałac otacza rozległy park założony przez Adama Potockiego w 1849 roku. Zajmuje teren 12 hektarów i mimo zaniedbań, które nagromadziły się od czasów II wojny światowej, wciąż stanowi atrakcję Krzeszowic. Spacer alejkami parkowymi pozwala poczuć atmosferę XIX-wiecznej rezydencji arystokratycznej.

Warto zwrócić uwagę na zachowaną oranżerię, którą można podziwiać z zewnątrz. Park ma charakter krajobrazowy i jest jednym z klasycznych przykładów dziewiętnastowiecznej sztuki ogrodowej w Małopolsce.

W parku kręcono zdjęcia do spektaklu „Zwierzoczłekoupiór” w 2006 roku oraz do filmu „Deklaracja nieśmiertelności” w 2007 roku. Malownicze otoczenie i architektura pałacu przyciągają filmowców.

Co można zobaczyć podczas wizyty

Obecnie pałac nie jest regularnie otwarty dla zwiedzających – trwają prace nad jego przyszłością. Można jednak spacerować po parku i podziwiać budynek z zewnątrz. Imponująca bryła w stylu włoskiego renesansu, położenie na wzgórzu i otoczenie starego parku robią wrażenie nawet bez możliwości wejścia do środka.

Warto połączyć wizytę z przechadzką po Krzeszowicach i zajrzeć do Starego Pałacu Potockich, który znajduje się na skraju parku. Choć obecnie mieści urząd miejski, na jego fasadzie wiszą tablice pamiątkowe przypominające o ważnych postaciach związanych z historią miejsca – między innymi o Oldze z Drahonowskich-Małkowskiej, poetce i harcmistrzyni, która urodziła się tu we wrześniu 1888 roku.

Dla kogo i jak dojechać

Miejsce zainteresuje przede wszystkim miłośników historii, architektury i parków krajobrazowych. Spacer po terenie nie wymaga specjalnego przygotowania i jest dostępny dla każdego. Rodziny z dziećmi docenią rozległe tereny parkowe, gdzie można swobodnie się poruszać.

Krzeszowice leżą około 25 kilometrów na zachód od Krakowa. Dojazd samochodem zajmuje mniej więcej pół godziny – wystarczy jechać drogą krajową nr 79 w kierunku Katowic. Z Krakowa kursują także pociągi regionalne i autobusy. Stacja kolejowa znajduje się w centrum miejscowości, skąd do pałacu jest około 15 minut spaceru.

Park jest dostępny bezpłatnie. Na spacer i zwiedzanie okolicy warto zarezerwować godzinę lub dwie. Jeśli ktoś planuje dłuższy pobyt w Krzeszowicach, można połączyć wizytę z wyprawą do pobliskich ruin zamku Tenczyn w Rudnie, który również należał do Potockich i obecnie jest sukcesywnie odbudowywany.

Przed planowaniem wizyty warto sprawdzić aktualne informacje o ewentualnych możliwościach zwiedzania wnętrza – sytuacja może się zmieniać w miarę postępu prac właścicieli. Informacji można szukać na stronach gminy Krzeszowice lub lokalnych portalach turystycznych.