Źródło Sztoły to miejsce, gdzie z triasowych wapieni wypływa krystalicznie czysta woda dająca początek 13-kilometrowej rzece. Znajduje się w lesie niedaleko Żurady, w dolinie o stromych, piaszczystych zboczach, i jako jedno z nielicznych źródeł w jurajskich parkach krajobrazowych zachowało swój naturalny charakter. Od 2002 roku chroni je status pomnika przyrody nieożywionej.
Nie każdy wie, że sama nazwa rzeki wywodzi się od słowa „sztolnia” – dawniej zapisywano ją jako „Stolla”. To nawiązanie do górniczej przeszłości regionu, bo sztolnie w olkuskich kopalniach cynku i ołowiu służyły właśnie do odprowadzania wody z terenów eksploatacji.
- krystalicznie czysta woda
- unikalne źródło krasowe
- piękne leśne otoczenie
- łatwy dostęp z szlaków rowerowych
- fascynująca geologia regionu
Gdzie dokładnie leży źródło i jak tam dotrzeć
Źródło znajduje się na południowy zachód od miejscowości Żurada, w dużym kompleksie leśnym. Dojście jest stosunkowo łatwe – można podejść od południa od drogi gruntowej, którą przebiega ścieżka rowerowa, albo od północy wzdłuż koryta rzeki. Jest też opcja dojścia od drogi leśnej prowadzącej z Żurady.
Do samego źródła prowadzi krótki, zaledwie 500-metrowy zielony szlak łącznikowy. Łączy się z dwoma głównymi szlakami rowerowymi – niebieskim „Okrężnym” oraz czarnym szlakiem „Kordonów Granicznych”. Jeśli ktoś planuje wycieczkę rowerową po okolicy, warto zrobić krótki postój przy źródle.
Co sprawia, że to źródło jest wyjątkowe
Z geologicznego punktu widzenia mamy tu do czynienia ze źródłem krasowym o dużej wydajności. Woda wypływa ze środkowotriasowych wapieni, margli i dolomitów, przykrytych plejstoceńskimi osadami fluwioglacjalnymi. Brzmi skomplikowanie, ale w praktyce oznacza to, że źródło ma charakter szczelinowo-krasowy i wypływa z głębszych, starszych warstw skalnych.
Woda zawiera stosunkowo dużą zawartość magnezu, co nadaje jej specyficzne właściwości. W samym wypływie można zaobserwować larwy jętki – ich obecność świadczy o czystości wody. To właśnie dzięki naturalności i wartościom przyrodniczym źródło otrzymało ochronę prawną.
Źródło bywa nazywane również Źródłem w Żuradzie lub Źródłem Krzysztofa. To główne zasilenie rzeki Sztoły, która ma ciekawą cechę – nie posiada ciągłości przez cały swój bieg.
Dolina Sztoły i jej tajemnice
Na prawo od głównych źródeł znajduje się wejście do dzikiej, malowniczo położonej doliny. Na jej końcu czekają kolejne źródła rzeki – bo Sztoła ma ich kilka. W górnym odcinku doliny znajdują się liczne małe wypływy, zarówno powyżej, jak i poniżej głównego źródła.
Dolina ma strome zbocza wycięte w piaszczystym podłożu. Rzeka początkowo płynie w głębokiej dolinie w kierunku północno-zachodnim, by po kilku kilometrach wpaść do zbiornika Leśny Dwór w Bukownie. Stamtąd kieruje się w stronę Białej Przemszy, do której uchodzi w okolicach Sławkowa.
Dlaczego rzeka znika i pojawia się ponownie
Sztoła to rzeka okresowa – można zaobserwować fragmenty, gdzie woda znika, by pojawić się dalej. Dzieje się tak w rejonie osiedli Polis i Podpolis, przed zalewem Leśny Dwór, a także tuż powyżej źródła. To efekt leja depresyjnego powstałego przez odwadnianie pobliskich wyrobisk piasku oraz olkuskich kopalń.
Samo główne źródło jednak nie zanikło, bo wypływa z głębszych warstw geologicznych. Dzięki temu zachowało swój naturalny charakter mimo przemysłowej działalności w regionie.
Przed II wojną światową Bukowno, do którego płynie Sztoła, było znanym uzdrowiskiem. Przyjeżdżali tu głównie mieszkańcy Zagłębia, szukając odpoczynku i leczniczych właściwości lokalnych wód.
Dla kogo to miejsce
Źródło Sztoły to przede wszystkim cel dla miłośników przyrody i spokojnych spacerów po lesie. Nie ma tu żadnej infrastruktury turystycznej – to po prostu naturalny wypływ wody w leśnej dolinie. Docenią to osoby szukające autentycznych, niezdegradowanych miejsc.
Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę przy źródle z dłuższym spacerem lub wycieczką rowerową po szlakach w okolicy. Dzieci zazwyczaj fascynuje obserwowanie, jak woda wypływa z ziemi i tworzy potok. Dla starszych dzieci ciekawe może być wyjaśnienie, jak działają źródła krasowe.
Rowerzyści chętnie włączają to miejsce w swoje trasy – szlaki rowerowe w okolicy są dobrze oznakowane, a sam punkt stanowi przyjemne urozmaicenie jazdy. Fotogradom dolina Sztoły oferuje ciekawe kadry, szczególnie wiosną i jesienią.
Praktyczne informacje przed wizytą
Źródło jest dostępne bezpłatnie przez cały rok. Nie ma godzin otwarcia – to naturalny obiekt w lesie, więc można go odwiedzić o dowolnej porze. Najlepiej wybrać się w cieplejszych miesiącach, gdy spacer po lesie jest przyjemniejszy.
Warto zaplanować na wizytę około 30-45 minut, jeśli chce się tylko zobaczyć samo źródło. Jeśli ktoś planuje dłuższy spacer doliną lub eksplorację dodatkowych wypływów w bocznej dolinie, lepiej przeznaczyć 1,5-2 godziny.
Dojazd samochodem: najbliższy punkt, gdzie można zaparkować, to okolice Żurady. Stamtąd prowadzi droga leśna w stronę źródła. Można też zaparkować przy zalewie Leśny Dwór w Bukownie i wybrać się szlakiem wzdłuż rzeki, choć to dłuższa opcja.
Nie ma tu żadnych udogodnień – ani toalet, ani punktów gastronomicznych. Warto zabrać wodę i ewentualnie przekąskę. Teren jest naturalny, więc przydają się wygodne buty na spacer po leśnych ścieżkach. Po deszczu może być błotnisto.
Okolica oferuje kilka szlaków turystycznych: niebieski Szlak Diablej Góry (około 7 km), czerwony szlak przez dolinę Sztoły, a także trasy Nordic Walking przez Pustynię Starczynowską. Są plany, by dolina Sztoły wraz z najbliższym otoczeniem zyskała status zespołu przyrodniczo-krajobrazowego o powierzchni 500 ha, co dodatkowo podkreśla wartość tego obszaru.