U stóp zamku w Rabsztynie, nieopodal Olkusza, stoi drewniany dom z 1862 roku. To Chata Kocjana – miejsce pamięci po Antonim Kocjanie, konstruktorze szybowców, którego historycy nazywają „człowiekiem, który wygrał wojnę”. Dom został przeniesiony tu z jednej z dzielnic Olkusza, odbudowany z oryginalnych elementów i przekształcony w muzeum łączące historię lotnictwa z codziennym życiem sprzed ponad stu lat.
- autentyczne fragmenty motoszybowca Bąk
- wystawa poświęcona Antoniemu Kocjanowi
- etnograficzna prezentacja życia sprzed 100 lat
- malownicza lokalizacja u stóp zamku
- historia przeniesienia i odbudowy chaty
Antoni Kocjan – konstruktor, który zmienił bieg historii
Niewiele osób spoza środowiska lotniczego pamięta dziś nazwisko Antoni Kocjan. A szkoda, bo ten urodzony w 1902 roku olkuszanin zapisał się w historii podwójnie – jako genialny konstruktor szybowców i jako szef wywiadu lotniczego Armii Krajowej.
W latach trzydziestych XX wieku na szybowcach jego projektu ustanowiono ponad 40 rekordów krajowych i kilka międzynarodowych. Połowa z 1400 szybowców zbudowanych wówczas w Polsce wychodziła spod jego ręki. Motoszybowiec Bąk przez lata był uznawany za najlepszy na świecie – jego fragmenty można dziś zobaczyć w chacie.
Gdy wybuchła wojna, Kocjan nie zawahał się zaangażować w konspirację. Jako szef Referatu Lotniczego wywiadu Związku Walki Zbrojnej, a później Armii Krajowej, kierował akcją rozpoznania tajemnic niemieckiej broni V1 i V2. To właśnie dzięki informacjom zdobytym przez jego ludzi alianci mogli skutecznie przeciwdziałać tym rakietom. 13 sierpnia 1944 roku został rozstrzelany przez Niemców w Warszawie.
Polskie Stowarzyszenie Motoszybowcowe przyjęło imię Antoniego Kocjana, honorując pamięć konstruktora, którego projekty wyznaczały światowe standardy w lotnictwie szybowcowym.
Dom przeniesiony w czasie i przestrzeni
Sama chata ma fascynującą historię. Wybudowana w 1862 roku – data widnieje na belce stropowej – przez ponad 140 lat stała w Olkuszu. W 2002 roku budynek znajdował się w fatalnym stanie technicznym. Zamiast pozwolić mu się rozpaść, władze miasta podjęły decyzję o rozebraniu domu, zabezpieczeniu i opisaniu każdego elementu.
Przez dwa lata drewniane elementy czekały na swoją kolej. W 2004 roku chatę przetransportowano do Rabsztyna i rozpoczęto odbudowę. Prace zakończono w 2014 roku, wykorzystując oryginalne fragmenty konstrukcji. Dziś dom stoi u podnóża zamku w Rabsztynie, tworząc z warownią ciekawą parę – średniowieczna ruina i skromna chata ludowa, każda opowiadająca inną historię.
Co zobaczysz w środku
Ekspozycja w chacie dzieli się na dwie części. Pierwsza poświęcona jest Antoniemu Kocjanowi – znajdziesz tu fotografie, dokumenty związane z jego działalnością w AK, pamiątki lotnicze. Najcenniejszym eksponatem są oryginalne fragmenty motoszybowca Bąk oraz modele szybowców takich jak Czajka czy Orlik. Dla pasjonatów lotnictwa to prawdziwa gratka.
Druga część to wystawa etnograficzna prezentująca wyposażenie wiejskiego domu z początku XX wieku. Przedmioty codziennego użytku, sprzęty gospodarskie, meble – wszystko to pozwala poczuć, jak żyło się w tych stronach ponad sto lat temu. Nie jest to wielka ekspozycja, ale autentyczna i starannie dobrana.
Zwiedzanie nie zajmuje więcej niż 20-30 minut. Chata jest niewielka, ale właśnie ta kameralność sprawia, że atmosfera miejsca działa mocniej niż w dużych muzeach.
W oparciu o ekspozycję etnograficzną organizowane są warsztaty sztuki ludowej, rzemiosła i warsztaty kulinarne dla dzieci, młodzieży i dorosłych – warto sprawdzić terminarz na stronie Miejskiego Ośrodka Kultury w Olkuszu.
Dla kogo to miejsce
Chata Kocjana działa najlepiej jako uzupełnienie zwiedzania Zamku w Rabsztynie. Sama w sobie może wydać się skromna, ale w połączeniu z ruinami zamku tworzy wartościową całość.
Miłośnicy historii lotnictwa znajdą tu rzeczy, których nie zobaczą w innych miejscach – Kocjan to postać nieco zapomniana, a zasługująca na pamięć. Rodziny z dziećmi mogą potraktować chatę jako krótki przystanek między zwiedzaniem zamku a spacerami po okolicy. Dla najmłodszych ciekawsza będzie część etnograficzna z przedmiotami codziennego użytku niż historia szybowców.
Nie jest to miejsce na całodniową wycieczkę. Traktuj je raczej jako jeden z elementów zwiedzania Jury Krakowsko-Częstochowskiej.
Informacje praktyczne – bilety i godziny otwarcia
Chata Kocjana jest zarządzana przez Miejski Ośrodek Kultury w Olkuszu. Wstęp do chaty jest wliczony w bilet na Zamek Rabsztyn – nie kupuje się osobnych biletów.
Ceny biletów (łączny bilet na zamek i chatę):
- Bilet normalny w tygodniu: 15 zł
- Bilet ulgowy w tygodniu: 10 zł
- Bilet normalny w weekendy: 18 zł
- Bilet ulgowy w weekendy: 12 zł
Godziny otwarcia: Chata czynna jest sezonowo, od kwietnia/maja do października, od wtorku do niedzieli w godzinach 10:00-17:00 (ostatnie wejście o 16:30). W zimie obiekt otwarty tylko w weekendy. Warto sprawdzić aktualne godziny przed wizytą na stronie www.mok.olkusz.pl.
Kasa biletowa znajduje się w pawilonie przy parkingu, około 30 metrów od chaty.
Jak dojechać i gdzie zaparkować
Rabsztyn to niewielka wieś w gminie Olkusz, położona przy drodze wojewódzkiej nr 783. Z Olkusza jedzie się w kierunku Wolbromia – droga jest dobrze oznakowana. Z Krakowa to około 40 km, z Katowic podobna odległość.
Parking: Przy Chacie Kocjana i zamku znajduje się płatny parking. Koszt to 3 zł za godzinę. Parking niewielki, w weekendy w sezonie może być ciasno.
Miejsce świetnie wpisuje się w szlak zwiedzania Jury Krakowsko-Częstochowskiej. W okolicy znajduje się też wiele innych atrakcji – ruiny zamków, szlaki piesze, formacje skalne. Można to połączyć w całodniową wycieczkę po regionie.
Chata Kocjana to miejsce dla tych, którzy lubią historie mniej oczywiste. Nie znajdziesz tu tłumów turystów ani spektakularnych atrakcji, ale poznasz postać, która zasługuje na pamięć, i poczujesz atmosferę dawnego wiejskiego domu. W połączeniu z zamkiem w Rabsztynie daje to dobry pretekst do kilkugodzinnej wycieczki na Jurę.