W Olkuszu znajdują się dwa cmentarze żydowskie, które przypominają o wielowiekowej historii społeczności żydowskiej w tym małopolskim mieście. Starszy kirkut przy ulicy Kolorowej sięga XVI wieku, młodszy przy ulicy Jana Kantego powstał około 1900 roku. Oba miejsca przeszły przez piekło II wojny światowej i powojenne zaniedbanie, ale dziś – choć w różnym stopniu – można odwiedzić je i zobaczyć zachowane macewy, które są niemym świadectwem przeszłości.
To nie są typowe atrakcje turystyczne z biletami i przewodnikami. To miejsca pamięci, które wymagają szacunku i ciszy.
- historia sięgająca XVI wieku
- zachowane
- choć zniszczone nagrobki
- miejsca pamięci i refleksji
- piękna przyroda wokół
- możliwość poznania lokalnej kultury
Stary cmentarz przy ulicy Kolorowej – najstarsza nekropolia żydowska w mieście
Stary cmentarz żydowski został założony około 1584 roku, choć lokalne legendy sugerują jeszcze starsze korzenie. Wedle jednej z nich pochowany ma być tu Lewko, bankier króla Kazimierza Wielkiego. Nekropolia znajduje się na Przedmieściu Sławkowskim, obecnie przy ulicach Kolorowej i Piaskowej. Przez ponad trzy stulecia służył społeczności żydowskiej Olkusza jako główne miejsce pochówku.
Cmentarz ma powierzchnię 0,5 hektara, choć jego obecne granice różnią się od historycznych – po wojnie teren został uszczuplony na rzecz drogi dojazdowej. Podczas okupacji niemieckiej nekropolia została zdewastowana, a macewy wykorzystano do budowy ogrodzenia i dziedzińca dawnego liceum ogólnokształcącego w Olkuszu. Niektóre nagrobki posłużyły też do budowy zbiornika wody i kanału na Pomorzanach.
Dewastacja nie skończyła się z wojną. W okresie PRL proces niszczenia postępował, wskutek czego na początku lat 90. XX wieku stwierdzono istnienie jedynie siedmiu nagrobków. Dopiero w 2006 roku na kirkucie umieszczono około trzydziestu odzyskanych nagrobków, które odnaleziono w różnych miejscach miasta.
Nie każdy wie, że w 2013 roku doszło do kolejnego incydentu – podczas przebudowy wodociągów pracownicy olkuskiej spółki zbezcześcili cmentarz, a ludzkie szczątki znalazły się na zewnątrz. Sprawą zajęła się prokuratura.
Nowy cmentarz przy ulicy Jana Kantego – lepiej zachowana nekropolia
Nowy cmentarz żydowski w Olkuszu został założony około 1900 roku, gdy stary kirkut zapełnił się i przestał wystarczać rosnącej społeczności. Znajduje się na Przedmieściu Sławkowskim, w pobliżu rzeki Baby, na południowy zachód od zbiegu ulic świętego Jana Kantego i Ołowianej. To miejsce jest bardziej czytelne niż stary cmentarz – zachowało się tu znacznie więcej nagrobków w lepszym stanie.
Obecnie na powierzchni około 1 hektara zachowało się prawie 200 nagrobków, z których wiele jest poważnie uszkodzonych. Pierwotnie cmentarz posiadał dom przedpogrzebowy, którego ruiny można zobaczyć do dziś. Budynek ten służył do przygotowywania zmarłych do pochówku zgodnie z żydowskim obrzędkiem.
Podobnie jak stary kirkut, nowy cmentarz został zdewastowany podczas II wojny światowej. Niemcy wykorzystali część nagrobków do celów budowlanych. Po wojnie proces dewastacji opuszczonego cmentarza postępował, aż dopiero jesienią 2010 roku ruszyły prace porządkowe, prowadzone z początku przez więźniów z Zakładu Karnego w Trzebini w ramach programu „Cienie Przeszłości”.
W ostatnich latach, staraniem władz Olkusza część nagrobków została odrestaurowana, a cmentarz został ogrodzony. Przed wejściem ustawiono tablicę informacyjną z historią oraz planem nekropolii, na którym oznaczono zachowane nagrobki. To ułatwia zwiedzanie i pozwala lepiej zrozumieć układ cmentarza.
Co można zobaczyć na olkuskich kirkutach
Spacer po cmentarzach żydowskich w Olkuszu to przede wszystkim kontakt z macewami – tradycyjnymi żydowskimi nagrobkami. Wykonane głównie z piaskowca, pokryte są hebrajskimi inskrypcjami i symbolami. Można na nich dostrzec charakterystyczne motywy: dłonie kapłańskie (znak kohenów – potomków kapłanów świątynnych), dzbanki i misy (symbol lewitów), lwy, jelenie czy korony.
Na nowym cmentarzu przy ul. Jana Kantego nagrobki stoją gęściej i są bardziej czytelne. Wiele z nich pochodzi z początku XX wieku, niektóre mają zachowane oryginalne detale kamieniarskie. Na starym cmentarzu przy ul. Kolorowej atmosfera jest bardziej melancholijna – nieliczne macewy stoją rozproszone, część leży przewrócona. Odzyskane nagrobki zostały ustawione w jednym miejscu, co tworzy swoistą przestrzeń pamięci.
Ruiny domu przedpogrzebowego na nowym cmentarzu to kolejny element wartościowy dla osób zainteresowanych historią i architekturą. Choć budynek nie ma już dachu ani pełnych ścian, można dostrzec jego pierwotny układ.
Macewy żydowskie tradycyjnie pozostawia się nietknięte – według wierzeń grób jest wiecznym domem zmarłego. Dlatego nawet przewrócone nagrobki często nie są podnoszone, jeśli nie ma pewności co do ich pierwotnego położenia.
Historia żydowskiego Olkusza w pigułce
Obecność Żydów w Olkuszu sięga średniowiecza. Miasto leżące na szlaku handlowym między Krakowem a Śląskiem było atrakcyjnym miejscem dla kupców i rzemieślników. Społeczność żydowska rozwijała się tu przez wieki, zajmując się handlem, rzemiosłem i bankierstwem. Przed II wojną światową Żydzi stanowili znaczną część mieszkańców Olkusza.
Zagłada podczas okupacji niemieckiej niemal całkowicie wymazała tę społeczność. Olkuscy Żydzi zostali zamordowani w obozach zagłady lub zginęli podczas likwidacji getta. Po wojnie nieliczni ocaleni nie wrócili do miasta. Cmentarze pozostały jako jedno z niewielu materialnych świadectw wielowiekowej obecności.
Dla kogo są te miejsca
Cmentarze żydowskie w Olkuszu to przede wszystkim cel dla osób zainteresowanych historią, dziedzictwem kulturowym i tematyką żydowską. Nie jest to miejsce na piknik czy zabawę – wymaga odpowiedniego nastawienia i szacunku. Warto odwiedzić je w ramach szerszego zwiedzania Olkusza i okolic, szczególnie jeśli interesuje kogoś historia regionu.
Miłośnicy genealogii i poszukiwacze śladów przodków również mogą znaleźć tu coś dla siebie, choć stan zachowania napisów na wielu macewach jest słaby. Fotografowie docenią klimat miejsca – stare nagrobki porośnięte mchem, ruiny budynków i cisza tworzą wyjątkową atmosferę.
Dla rodzin z małymi dziećmi to raczej nie jest odpowiednia atrakcja. Dzieci w wieku szkolnym, szczególnie te uczące się o historii II wojny światowej, mogą natomiast wynieść z wizyty wartościową lekcję.
Informacje praktyczne – jak dotrzeć i co warto wiedzieć
Oba cmentarze są dostępne bezpłatnie i można je odwiedzić o każdej porze dnia. Nie ma tu kas biletowych, przewodników ani godzin otwarcia – to po prostu ogrodzone tereny, do których można wejść.
Stary cmentarz przy ul. Kolorowej znajduje się niedaleko centrum Olkusza. Można dojechać samochodem i zaparkować w okolicy. Teren jest niewielki, więc wizyta zajmie około 15-20 minut.
Nowy cmentarz przy ul. Jana Kantego leży nieco dalej od centrum, ale również jest łatwo dostępny samochodem. Warto przeznaczyć tu około 30-40 minut, żeby spokojnie obejrzeć nagrobki i ruiny domu przedpogrzebowego. Przed wejściem znajduje się tablica informacyjna z planem terenu, warto się jej przyjrzeć przed zwiedzaniem.
Olkusz leży około 40 kilometrów od Krakowa, dojazd samochodem zajmuje niecałą godzinę. Z Krakowa można też dojechać autobusem – połączenia są regularne. Z centrum Olkusza do obu cmentarzy można dojść pieszo (około 15-20 minut) lub dojechać lokalnym transportem.
Warto pamiętać o podstawowych zasadach zachowania się na cmentarzu żydowskim: mężczyźni powinni mieć nakrycie głowy (wystarczy czapka lub kapelusz), należy poruszać się cicho i z szacunkiem. Nie należy dotykać nagrobków bez potrzeby ani niczego zabierać z terenu nekropolii.
Jeśli ktoś planuje dłuższy pobyt w okolicy, warto połączyć wizytę na cmentarzach z innymi atrakcjami Olkusza – Bazyliką św. Andrzeja, Muzeum Regionalnym PTTK czy Kaplicą św. Jana Kantego.
Ceny: wstęp wolny
Godziny: cały dzień, bez ograniczeń
Czas zwiedzania: 30-60 minut na oba cmentarze
Dojazd: samochód, autobus z Krakowa, pieszo z centrum Olkusza
Parking: możliwość parkowania w okolicy obu nekropolii