W górnej części Doliny Będkowskiej, nieopodal Jerzmanowic, ukrywa się największa jaskinia Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Jaskinia Nietoperzowa to ponad 300 metrów korytarzy i komór, które od tysięcy lat stanowiły schronienie dla zwierząt i ludzi. Dziś można przejść szlakiem łowców niedźwiedzi jaskiniowych sprzed 38 tysięcy lat, zobaczyć naciekowe wodospady i przekonać się, dlaczego to miejsce dało nazwę całej kulturze prehistorycznej.
- największa jaskinia w regionie
- ślady prehistorycznych łowców
- malownicze wodospady naciekowe
- unikalne formacje stalaktytów
- bogate znaleziska archeologiczne
Największa jaskinia jurajska – co kryje się w środku
Długość trasy turystycznej wynosi około 306 metrów, co czyni Jaskinię Nietoperzową najdłuższą dostępną grotą na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Po przejściu przez wielki ostrołukowy otwór wejściowy, położony na wysokości 447 metrów nad poziomem morza, jaskinia rozgałęzia się na dwa korytarze, które łączą się w głębi tworząc obszerną salę. Trzeba uważać na głowę – w niektórych miejscach strop jest niski.
Środkowa część to ciąg przestronnych komór, których kształt wyznaczają naturalne szczeliny skalne. Dno pokrywa gruba warstwa namuliska – w niektórych miejscach sięga nawet 9 metrów głębokości, a pod spodem wciąż nie natrafiono na skalne podłoże. Na ścianach widać ślady dawnego poziomu osadów, które w XIX wieku były wybierane i wykorzystywane jako nawóz fosforowy. W stropie można dostrzec liczne kotły wirowe i kominy prowadzące ku powierzchni – fascynujące formy powstałe w wyniku wielowiekowej pracy wody.
Największą atrakcją są nacieki. W początkowej części jaskini znajduje się wodospad naciekowy – formacja, która przyciąga wzrok swoją delikatnością i złożonością kształtów. Stalaktyty układają się w formy przypominające warkocze i kaskady. Niestety, część z nich została osmolona łuczywem przez dawnych, mniej ostrożnych zwiedzających, ale wciąż robią wrażenie.
Kultura jerzmanowicka i prehistoryczni łowcy
Jaskinia Nietoperzowa to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Polsce. To właśnie tutaj odkryto ślady kultury jerzmanowickiej – specyficznej formacji z górnego paleolitu datowanej na około 38 000 lat wstecz. Łowcy jerzmanowiccy byli już ludźmi współczesnymi (Homo sapiens), którzy polowali na niedźwiedzie jaskiniowe i zostawili po sobie krzemienne groty oraz oszczepy.
Historia badań sięga XIX wieku. Już w 1841 roku Antoni Grabowski wspominał o wybieraniu namuliska z jaskini. Prawdziwa eksploatacja rozpoczęła się w latach 1872-1879, kiedy to pod nadzorem archeologicznym wydobywano osady na nawóz. Wtedy znaleziono około 4000 kłów niedźwiedzia jaskiniowego – liczba, która daje wyobrażenie o skali zasiedlenia groty przez te potężne zwierzęta.
Systematyczne badania archeologiczne przeprowadził po II wojnie światowej Waldemar Chmielewski w latach 1956-1963. Odkrył ślady pobytu ludzi z różnych epok – od paleolitu, przez neolit, aż po średniowiecze (od 4500 roku p.n.e. do XIII wieku naszej ery). Znaleziono fragmenty naczyń glinianych, narzędzia kamienne i krzemienne oraz kości zwierząt. Oprócz niedźwiedzi jaskiniowych natrafiono na szczątki hien, lwów, a nawet mamutów.
W 1997 roku Jerzy Hoffman nakręcił w Jaskini Nietoperzowej scenę do filmu „Ogniem i mieczem” – porwanie Heleny w Czarcim Jarze. Wcześniej, w 1995 roku, kręcono tu „Legendę o św. Mikołaju”.
Nietoperze – dlaczego jaskinia nosi tę nazwę
Nazwa nie jest przypadkowa. W XIX wieku naturaliści opisywali niezliczone masy nietoperzy przyczepione do sklepień jaskini. Hrabia Wodzicki, odwiedzając to miejsce w 1854 roku, był zaskoczony wielkością kolonii. Dziś Jaskinia Nietoperzowa wciąż stanowi największe zimowisko nietoperzy wśród wszystkich jurajskich grot.
Jeśli chce się zobaczyć te niezwykłe stworzenia, najlepiej wybrać się na początku wiosny lub późną jesienią. Latem nietoperze opuszczają jaskinię po przebudzeniu z hibernacji, więc szanse na spotkanie są niewielkie. W głębszych partiach groty, niedostępnych dla turystów, wciąż zimują kolonie różnych gatunków.
Warto wiedzieć, że temperatura w jaskini utrzymuje się na stałym poziomie 7,5 stopnia Celsjusza przez cały rok, niezależnie od warunków na zewnątrz. To idealne środowisko dla nietoperzy, ale dla zwiedzających oznacza konieczność zabrania ciepłej odzieży – nawet w upalne letnie dni.
Dla kogo jest ta wycieczka
Jaskinia Nietoperzowa to miejsce, które może zwiedzić praktycznie każdy. Trasa jest pozioma, oświetlona elektrycznie i nie wymaga specjalnego przygotowania. Rodziny z dziećmi znajdą tu fascynującą przygodę – dzieciaki uwielbiają klimat podziemnych korytarzy i opowieści o prehistorycznych łowcach.
Miłośnicy historii i archeologii docenią znaczenie tego stanowiska. Nie każdego dnia można stanąć w miejscu, gdzie 38 tysięcy lat temu rozpalano ogniska i wytwarzano narzędzia. Osoby zainteresowane geologią znajdą tu klasyczne przykłady form krasowych – kotły wirowe, kominy, nacieki.
Warto pamiętać, że w końcowej części korytarze stają się coraz niższe i bardziej wymagają ochoty na lekkie brudzenie się. Ci, którzy nie lubią takich niewygód, mogą poprzestać na zwiedzeniu środkowej partii – i tak zobaczą najciekawsze fragmenty.
Dolina Będkowska – malownicze otoczenie jaskini
Jaskinia położona jest w górnej części Doliny Będkowskiej, jednej z najpiękniejszych dolin na Jurze. Samo dojście to przyjemny spacer wśród charakterystycznych jurajskich skał i ostańców. Dolina stanowi część Parku Krajobrazowego Dolinki Krakowskie, co gwarantuje zachowanie naturalnego krajobrazu.
Wokół jaskini znajduje się grupa malowniczych formacji skalnych. Niebieski szlak turystyczny prowadzi od źródła Będkówka i stanowi doskonałą trasę na jednodnevną wycieczkę. Można połączyć zwiedzanie jaskini z dłuższym spacerem po dolinie – to świetny pomysł zwłaszcza wiosną i jesienią, gdy kolory są najbardziej intensywne.
Jak dojechać do Jaskini Nietoperzowej
Jaskinia znajduje się około 1 kilometr od drogi krajowej nr 94 (trasa Olkusz-Kraków), na wschodnim krańcu wsi Jerzmanowice. Z głównej drogi prowadzi dobrze oznakowana droga – reklama jaskini jest widoczna z daleka. Od parkingu do wejścia to kilka minut spaceru.
Z Krakowa można dojechać autobusem MPK linii 210 lub 310 do przystanku w Czajowicach, a następnie przejść około kilometra do jaskini. Dostępne są także busy na trasie Olkusz-Kraków, które kursują bardzo często – co około 8 minut. Z Ojcowa dzieli ją około 6 kilometrów.
Dla zmotoryzowanych – parking znajduje się przy drodze dojazdowej. Jaskinia usytuowana jest na terenie prywatnej działki, więc wejście odbywa się przez posesję.
Godziny otwarcia, ceny i informacje praktyczne
Jaskinia jest czynna od kwietnia do października. Zwiedzanie możliwe wyłącznie z przewodnikiem, mimo że grota jest oświetlona i oznakowana. To ważne zabezpieczenie zarówno dla zwiedzających, jak i dla samej jaskini – przewodnik dba o bezpieczeństwo i opowiada o historii oraz geologicznych osobliwościach.
Czas zwiedzania to około 45-60 minut, w zależności od wielkości grupy i zainteresowania szczegółami. Warto zarezerwować wizytę telefonicznie, zwłaszcza w weekendy i dni świąteczne, kiedy bywa więcej chętnych.
Kontakt i rezerwacje: tel. (012) 389-53-95 lub (032) 292-28-31. Jaskinia znajduje się pod adresem: ul. Nietoperzowa 88, 32-048 Jerzmanowice. Organizatorem zwiedzania jest właściciel działki, na której znajduje się wejście do groty.
Warto zabrać ciepłe ubranie – wspomniane 7,5 stopnia Celsjusza we wnętrzu może być sporym zaskoczeniem po letnim upale na zewnątrz. Przydadzą się też wygodne buty z dobrym biegunkiem, bo podłoże bywa śliskie. Dla osób z małymi dziećmi w nosidle – teren jest dostępny, choć wąskie fragmenty mogą wymagać większej uwagi.
Gruba warstwa namuliska na dnie jaskini sięga miejscami 9 metrów głębokości. Do dziś nie udało się dotrzeć do skalnego podłoża – co kryje się jeszcze głębiej, pozostaje tajemnicą.
Na miejscu dostępna jest toaleta, a parking ułatwia dojazd. Jaskinia Nietoperzowa to nie tylko krótka wycieczka pod ziemię – to podróż w czasie do epoki lodowcowej i spotkanie z kulturą, która dała początek nazwie znanej w całym archeologicznym świecie.