W Olkuszu, niewielkim mieście w Małopolsce, działa jedno z zaledwie dwóch muzeów afrykanistycznych w Polsce. Placówka mieści się w budynku Miejskiego Ośrodka Kultury przy ulicy Szpitalnej i gromadzi ponad dwa tysiące eksponatów z Czarnego Lądu. To efekt pasji małżeństwa, które spędziło kilkanaście lat w Afryce i postanowiło podzielić się swoimi zbiorami z mieszkańcami rodzinnego miasta.
- ponad dwa tysiące unikalnych eksponatów
- bogata kolekcja masek rytualnych
- fascynujące artefakty plemion Tuaregów i Dogonów
- instrumenty muzyczne z Afryki
- historia pasji małżeństwa Szczygłów
Historia muzeum – od Nigru do Olkusza
Wszystko zaczęło się od marzenia Bogdana Szczygła, olkuskiego lekarza, który od dzieciństwa fascynował się Afryką. W 1966 roku wyjechał do Niamey w Nigrze, gdzie przez jedenaście lat pracował jako kierownik oddziału radiologicznego, doradca prezydenta republiki ds. służby zdrowia i wykładowca na uniwersytecie.
Podczas pobytu w Afryce Zachodniej i podróży po regionie Sahary Bogdan Szczygieł wraz z żoną Bożeną systematycznie gromadzili przedmioty codziennego użytku, dzieła sztuki i obrzędowe artefakty różnych plemion. Poznawali zwyczaje i tradycje ludów tak odmiennych od siebie, jak wojowniczy Tuaregowie czy tajemniczy Dogonowie.
W 1971 roku małżeństwo Szczygłów podarowało swoją kolekcję Towarzystwu Przyjaciół Ziemi Olkuskiej. Tak powstało muzeum, którym Bogdan Szczygieł kierował społecznie aż do śmierci w 1986 roku – organizował wystawy, odczyty, uzupełniał zbiory. Po nim działalność kontynuowała Bożena Szczygieł-Gruszyńska. Z czasem kolekcja wzbogaciła się o dary innych podróżników i kolekcjonerów, w tym profesorów Anny i Leona Kubarskich, których imię nosi druga część ekspozycji poświęcona malarstwu afrykańskiemu.
Co zobaczysz w Muzeum Afrykanistycznym w Olkuszu
Ekspozycja koncentruje się na kulturze plemion Afryki Zachodniej i Środkowej. Dominują przedmioty związane z Tuaregami – koczowniczym ludem Sahary nazywanym „Błękitnymi Rycerzami” ze względu na charakterystyczne indygo barwiące ich stroje. Obok nich szczególne miejsce zajmują artefakty plemienia Dogonów, znanego z unikalnej kosmologii i skomplikowanych wierzeń, oraz przedmioty Bambara i Buszongo.
Wśród eksponatów znajdziesz bogaty zbiór masek rytualnych – niektóre przerażające, inne fascynujące kunsztem wykonania. Maski pełniły w kulturach afrykańskich kluczową rolę podczas obrzędów inicjacyjnych, ceremonii pogrzebowych czy świąt plonów. Każda opowiada inną historię, każda miała inne przeznaczenie.
Osobną kategorię stanowią fetysze – małe figurki i talizmany, którym przypisywano magiczną moc. Część miała chronić przed złymi duchami, inne sprowadzać szczęście czy zapewniać pomyślność w polowaniu. To jedna z najbogatszych kolekcji tego typu w Polsce.
W muzeum zobaczysz też przedmioty codziennego użytku: fajki, naczynia, narzędzia, zabawki. Są instrumenty muzyczne, w tym tam-tamy – afrykańskie bębny o charakterystycznym brzmieniu. Nie brakuje broni, biżuterii, nakryć głowy czy strojów, które pokazują różnorodność kultur kontynentu. Ekspozycja obejmuje również rzeźby wykonane w drewnie i metalu oraz obrazy przedstawiające życie plemion.
Muzeum w Olkuszu to jedno z zaledwie dwóch tego typu miejsc w Polsce – drugie znajduje się w Szczecinie. Dla miłośników kultur pozaeuropejskich to rzadka okazja, by zobaczyć autentyczne artefakty bez konieczności podróży do stolicy.
Dla kogo jest ta atrakcja
Muzeum sprawdzi się dla każdego, kto interesuje się kulturami świata, etnografią czy po prostu chce zobaczyć coś innego niż standardowe ekspozycje historyczne. Rodziny z dziećmi w wieku szkolnym znajdą tu świetny materiał do rozmów o różnorodności kultur i tradycji.
Miłośnicy podróży docenią autentyczność zbiorów – to nie są repliki, ale przedmioty faktycznie używane przez mieszkańców Afryki. Osoby zainteresowane sztuką ludową będą zachwycone kunsztem wykonania masek i rzeźb.
Warto wiedzieć, że to niewielka placówka, kameralna w charakterze. Nie oczekuj interaktywnych multimediów czy rozbudowanych inscenizacji. To klasyczna ekspozycja muzealna, która stawia na autentyczność eksponatów i ich historię.
Ile czasu przeznaczyć na zwiedzanie
Standardowe zwiedzanie zajmuje od 45 minut do godziny. Jeśli czytasz opisy przy eksponatach i interesuje cię etnografia, możesz spędzić tam nawet półtorej godziny. Muzeum nie jest duże – mieści się w kilku salach – więc nie wymaga całego dnia.
Dobrym pomysłem jest połączenie wizyty w muzeum z eksploracją innych atrakcji Olkusza. W mieście działa też Muzeum Pożarnictwa, a w okolicy znajdziesz Jurę Krakowsko-Częstochowską ze szlakami skałkowymi i zamkami.
Praktyczne informacje – godziny otwarcia i ceny biletów
Muzeum Afrykanistyczne mieści się w budynku MOK-Centrum Kultury przy ulicy Szpitalnej 32 w Olkuszu. Znajduje się w centrum miasta, niedaleko rynku.
Dojazd samochodem jest prosty – Olkusz leży przy drodze krajowej nr 94 łączącej Kraków z Katowicami. Z Krakowa to około 35 kilometrów, z Katowic nieco więcej. Parking może być problemem w piątki, które są dniem targowym w Olkuszu – wtedy centrum bywa zakorkowane.
Komunikacją publiczną można dojechać autobusami z Krakowa, Katowic czy Dąbrowy Górniczej. Z dworca autobusowego do muzeum jest kilka minut spaceru.
Kontakt: telefon 32 754 44 55, email [email protected]
Przed wizytą warto skontaktować się z muzeum, by potwierdzić godziny otwarcia – jako placówka działająca w ramach ośrodka kultury może mieć zmienne godziny dostępności. Muzeum organizuje też wystawy czasowe i wydarzenia edukacyjne.
Ekspozycja powstała dzięki pasji i bezinteresowności ludzi, którzy chcieli podzielić się swoją fascynacją Afryką. Bogdan Szczygieł kierował muzeum społecznie przez wiele lat, nie pobierając wynagrodzenia – po prostu chciał, by inni mogli poznać kultury, które go urzekły.
Olkusz i okolice – co jeszcze warto zobaczyć
Samo Olkusz to średniowieczne miasto górnicze z bogatą historią wydobycia srebra i ołowiu. W centrum zachowały się fragmenty murów obronnych i zabytkowy układ urbanistyczny. Rynek z ratuszem i kamienicami to przyjemne miejsce na krótki spacer przed lub po wizycie w muzeum.
W promieniu kilkunastu kilometrów od Olkusza rozciąga się Jura Krakowsko-Częstochowska z charakterystycznymi skałkami wapiennymi, zamkami w Pieskowej Skale i Ojcowie oraz szlakami turystycznymi. To dobry punkt wypadowy do jednodniowej wycieczki łączącej kulturę z przyrodą.
Muzeum Afrykanistyczne w Olkuszu to dowód na to, że ciekawe miejsca nie muszą znajdować się w wielkich miastach. Czasem warto zjechać z głównej trasy i zajrzeć do niewielkiej placówki, która dzięki pasji ludzi stała się oknem na odległy kontynent.